Yeni para biriminin ismi, operasyonun nedenleri, faydaları

1) Devletimizin yeni para biriminin ismi nedir?

1 Ocak 2005 tarihinden itibaren yeni para birimimizin ismi “Yeni Türk Lirası”dır (YTL).

Yeni Türk Lirası’nın alt birimi ise “Yeni Kuruş”tur (YKr).

Bir Yeni Türk Lirası yüz Yeni Kuruşa eşittir. (1YTL= 100 YKr)

2) Yeni para birimimizin ismi neden “Yeni Türk Lirası” olarak belirlenmiştir?

Yeni para birimimizin ismi belirlenirken; geleneksel olarak kullanılan, Cumhuriyet döneminin yegane para birimi olan ve uluslararası piyasalarda da ülkemiz ile özdeşleşmiş olan “Lira” ibaresi aynen muhafaza edilmiştir.

Parasından sıfır atan diğer ülke uygulamalarında da genellikle ulusal para birimlerinin başına “Yeni” ibaresinin getirildiği görülmektedir.

Diğer taraftan, hiper-enflasyon nedeniyle parasından birçok kere sıfır atmak zorunda kalan ülkelerde ise, yeni para birimlerine geçilirken para birimleri arasında karışıklığa neden olmamak için farklı isimlerin kullanıldığı da bilinmektedir.

Ancak, ülkemizde ekonomik istikrarın devamlılığı ile birlikte uzun dönemde paramızdan tekrar sıfır atılması gerekmeyeceğinden, para birimimizin başına  “Yeni” ibaresinin konulması mümkün olup, farklı bir ismin kullanılmasına ihtiyaç duyulmamıştır.

3) Paramızdan neden sıfır atılıyor?

Bilindiği gibi, ülkemizde 1970’lerde başlayan yüksek enflasyon, bazı ekonomik değerlerin milyarlarla, trilyonlarla ve hatta katrilyonlarla ifade edilmesine neden olmuştur.
Bu süreçte ekonominin nakit ihtiyacı ise 1981 yılından bu yana ortalama her 2 yılda bir defa tedavüle çıkarılan üst değerde yeni banknotlarla karşılanmıştır.

Bugün, dünyadaki en büyük kupürlü banknot (20.000.000) sadece ülkemizde kullanılmaktadır.

Bu durum paramızın itibarını da olumsuz yönde etkilemektedir.

Diğer taraftan, bol sıfırlı rakamlar başta kasa işlemlerinde olmak üzere, muhasebe ve istatistik kayıtlarında, bilgi işlem programlarında ve ödeme sistemlerinde, fiyat etiketlemelerinden, benzin pompaları ve taksimetrelere kadar günlük hayatın birçok alanında da sorunlar yaratmaktadır.

Bu nedenle, paramızdan 6 sıfır atılması hem psikolojik hem teknik bir ihtiyaç olarak karşımıza çıkmaktadır.

TABLO I

Dünya Genelinde Tedavülde Bulunan En Büyük Banknot Kupürleri (*)

Kaynak: MRI Bankers’Guide to Foreign Currency

(*) 13.01.2004 tarihi itibariyle

4) Paramızdan neden 3 sıfır değil de 6 sıfır atılıyor?

Paramızdan 3 sıfır atılması bol sıfırların yarattığı teknik sorunların aşılması bakımından yeterli değildir.

6 sıfır atılması, gelişmiş ülkelerdeki kupür değerleri ile paralellik sağlayacaktır.

5) Paramızdan sıfır atılmasının faydaları nelerdir?

Paramızdan sıfırların atılması ile birlikte;

·  ·  Bol sıfırlı rakamların yarattığı teknik ve operasyonel sorunlar aşılacak,

·  ·  Enflasyonun kalıcı bir biçimde tek haneli rakamlara düşürülmesindeki kararlılık daha iyi anlaşılacak,

·  ·  YTL olarak üst değerli 2 büyük kupür daha çıkarılacak; bu sayede istikrar ortamında uzun süre kupür kompozisyonunda değişiklik yapılmasına gerek kalmayacak,

·  ·  Enflasyonun tek haneli rakamlara düşürülmesiyle birlikte paramızın itibarı yükselecek,

·  ·  Madeni para kullanım alışkanlığı artacak, Kuruş’la işlem yapma dönemine geri dönülecek,

·  ·  TCMB ve bankacılık sektörünün nakit işlem yoğunluğu ve maliyetleri azalacak,

·  ·  Kayıt ve işlemlerde sadelik, parasal tutarların ifadesinde pratik yararlar sağlanacaktır.

-         -   Diğer ülke uygulamaları

6) Parasından sıfır atan başka ülkeler var mı? Onların uygulamaları nasıl sonuçlanmıştır?

Bugüne kadar dünya genelinde toplam 49 ülkede paradan sıfır atma operasyonu gerçekleştirilmiştir. Diğer ülkelerdeki uygulamalarda bu operasyonun genellikle bir ekonomik istikrar programı ile gündeme geldiği ve farklı enflasyon oranlarında sıfır atıldığı gözlenmektedir.

İstikrar programı başarı ile sonuçlanan ülkelerden İsrail’de, programa başlandıktan kısa bir süre sonra para reformu gerçekleştirilmiştir. Polonya, Bolivya ve Bulgaristan’da ise istikrar programının enflasyon üzerindeki olumlu etkileri ortaya çıktıktan sonra para reformu gerçekleştirilmiştir. Bugün daha ziyade tercih edilen yöntem budur.

Programların başarısızlığa uğradığı durumlarda ise (Arjantin ve Brezilya örneği) bir süre sonra paradan yeniden sıfır atılması gerekliliği ortaya çıkmıştır.

-   Değişim oranı, 1 Yeni Kuruş’un altındaki işlemler

7) YTL ve TL arasındaki değişim oranı nedir?

Türk Lirası değerler Yeni Türk Lirası’na dönüştürülürken, 1 milyon Türk Lirası (1.000.000 TL) eşittir 1 Yeni Türk Lirası (1 YTL) olacaktır.

1.000.000 TL = 1 YTL  ve 1 YTL = 100 YKr

Diğer bir ifadeyle, paramızdan 6 sıfır atılacaktır. Yani, 20.000.000 Türk Lirası ile “20 Yeni Türk Lirası” aynı satın alma gücüne sahip olacaktır.

TABLO II

YTL ve TL Arasındaki Değişim Oranı - Örnek Tablo

Not: YTL=Yeni Türk Lirası, YKr=Yeni Kuruş

8) En küçük madeni para 1 Yeni Kuruş’tur. Buna göre, 1 Yeni Kuruş’un altındaki küsuratlı işlemler nasıl sonuçlandırılacaktır?

Mal ve hizmetlerin birim fiyatları 1 Yeni Kuruş’un altında belirlenebilecektir.

Yeni Türk Lirası cinsinden yapılan işlemlerde, ödeme aşamasında ve işlem sonuçlarında yarım Yeni Kuruş ve üzerindeki değerler 1 Yeni Kuruş’a tamamlanacak, yarım Yeni Kuruş’un  altındaki değerler ise dikkate alınmayacaktır.

Örneğin, içerisinde 100 adet ataç bulunan ve kutusu 250.000 Türk Lirası’na satılan ataçların birim fiyatı 2.500 Türk Lirası’dır. Yeni Türk Lirası’na geçildikten sonra 250.000 Türk Lirası olan kutu fiyatı 25 Yeni Kuruş, 2.500 Türk Lirası olan birim fiyat ise 0,25 Yeni Kuruş (0,0025 Yeni Türk Lirası) olacaktır.

Ayrıca, birim fiyatı 2.084.000 Türk Lirası olan bir ürünün fiyatının YTL’ye geçildikten sonra 2,084 YTL olarak belirlenmesi mümkündür. Diğer bir ifadeyle, YTL cinsinden belirlenen fiyatların (döviz kurlarında olduğu gibi) 1 Yeni Kuruş’un katları şeklinde belirlenmesi zorunlu değildir. Yukarıda belirtilen tamamlama işlemi, ödeme aşaması ve işlem sonuçları için geçerlidir.  

-         -   YTL banknot ve madeni para kupürleri

9) YTL banknot ve madeni paralar hangi kupürlerden oluşacaktır?

YTL banknotlar: 1, 5, 10, 20, 50 ve 100 YTL,

Madeni paralar: 1, 5, 10, 25, 50 Yeni Kuruş ve 1 Yeni Lira’dan oluşacaktır.

Türkiye dışında diğer birçok ülkede bazı kupürler, hem banknot hem de madeni para olarak tedavül etmektedir (Tablo III). Ülkemizde de 1 YTL aynı şekilde hem banknot hem de madeni para olarak tedavül edecektir.

TABLO III

Bazı Ülkelerde Hem Banknot Hem Madeni Para Olarak Tedavülde Olan Kupürler

Kaynak: MRI Bankers’Guide To Foreign Currency

Ülkelerin Merkez Bankalarının İnternet Siteleri

(*) 06.01.2004 tarihi itibariyle

-          

-         -         Operasyonun zamanlaması ve aşamaları

10) Uygulamanın neden 2005 yılında yapılmasına karar verilmiştir?

Ülkemizde, uygulanmakta olan istikrar programının enflasyon üzerindeki olumlu etkilerinin somut bir şekilde ortaya çıkması ve gerçekleşmesi beklenen tek haneli enflasyona geçiş sürecinde bekleyişlerin yönlendirilmesi bakımından en uygun tarihin 2005 yılının başı olduğuna karar verilmiştir.

Ayrıca, defter tutma zorunluluğu olan gerçek ve tüzel kişilere dönem ortasında ara hesap vaziyeti çıkarma ve ikili kayıt tutma yükü getirmemek için paradan sıfır atma uygulamasına geçişte mali yılbaşı tercih edilmiştir.

11) Yeni Türk Lirası banknot ve madeni paralar ilk defa ne zaman tedavüle çıkarılacaktır?

Yeni Türk Lirası banknot ve madeni paralar ilk defa 1 Ocak 2005 tarihinde tedavüle çıkarılacaktır.

12) Halen kullandığımız TL banknot ve madeni paralar ne zamana kadar geçerlidir ve YTL’ye nasıl dönüştürülecektir?

Halen kullandığımız Türk Lirası banknot ve madeni paralar 2005 yılının sonuna kadar geçerlidir. 2005 yılında -1 yıl boyunca- hem Türk Lirası hem de Yeni Türk Lirası banknot ve madeni paralar birlikte tedavül edecek, Türk Lirası banknot ve madeni paralar 1 Ocak 2006 tarihinden  itibaren  tedavülden  kaldırılacaktır.

Türk Lirası banknotlar 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren 10 yıl boyunca (zaman aşımı süresince) Merkez Bankası, Merkez Bankası Şubesi bulunmayan yerlerde T.C. Ziraat Bankası tarafından değiştirilecektir. Türk Lirası madeni paraların zamanaşımına ilişkin açıklamalar ise T.C. Başbakanlık Hazine Müsteşarlığı’nca yapılacaktır.

13) TL ve YTL neden 1 yıl boyunca birlikte tedavül edecektir?

Vatandaşlarımızın halen kullanılan banknot ve madeni paraları 2005 yılında diledikleri zaman ve rahatlıkla yeni paralara dönüştürebilmesi için 1 yıllık birlikte tedavül süresi öngörülmüştür. Dolayısıyla, bu değişim için acele edilmesine gerek yoktur. Para değişimi, işlemlerin doğal akışı içinde gerçekleşecektir.

14) Yeni para birimine geçiş operasyonu hangi aşamalardan oluşmaktadır?

Diğer birçok ülke uygulamasında olduğu gibi operasyon 2 aşamadan oluşmaktadır:
Birinci aşamada, TL ve YTL banknot ve madeni paralar 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren 1 yıl süreyle birlikte tedavül edecektir.

Operasyonun 2006 yılından sonraki bir tarihte yapılacak olan ikinci aşamasında ise Bakanlar Kurulu Kararı ile “Türk Lirası” ibaresinin başına konulan “Yeni” ibaresi kaldırılarak tekrar TL’ye dönülecektir.

EKONOMİK ETKİLERİ

15) Paramızdan sıfır atılması yuvarlamalar yüzünden enflasyon artışına neden olacak mıdır?

Bilindiği gibi, fiyat yuvarlamaları konusu benzer bir operasyon yaşanan Euro bölgesinde en çok tartışılan konulardan biri olmuştur.

Ülkemizdeki operasyon Euro’ya geçişteki küsuratlı dönüşüm kurlarından farklı olarak sadece sıfır atmaya dayalı bir operasyondur.

Dolayısıyla, fiyat yuvarlamalarının Euro bölgesine kıyasla daha az hissedileceği düşünülmektedir. Kaldı ki, resmi açıklamalara göre Euro bölgesinde 2002 yılının ilk 6 ayında gerçekleşen yuvarlama etkisi genel tüketici fiyat endeksinde binde 2 düzeyini geçmemiştir.

Diğer taraftan, yüksek enflasyon ve madeni para kullanma alışkanlığının yitirilmesi nedenleri ile ülkemizde zaten var olan yuvarlama etkisinin süreklilik arz etmeyeceği beklenmektedir. Ayrıca, etiket ve tarife listelerinin 1 Ocak - 31 Aralık 2005 tarihleri arasında, TL ve YTL üzerinden ayrı ayrı gösterilecek olmasının, yuvarlama kaynaklı fiyat artışlarını sınırlayacağı düşünülmektedir.

Kısaca, düşük düzeyde gerçekleşse dahi fiyat yuvarlamaları süreklilik arz etmeyecek; uygulamanın enflasyonist etkisinden ziyade, enflasyonun tek haneli rakamlara indirilmesindeki kararlılık ön plana çıkacaktır.

16) Paramızdan sıfır atılması döviz kurlarını veya faiz oranlarını etkileyecek midir?

Paramızdan sıfır atılması; asıl olarak ekonominin temellerine ve istikrar programındaki gelişmelere, bütçe disiplinine, yapısal reform süreci ve enflasyondaki gelişmelere bağlı olarak bekleyişlere göre şekillenen faiz oranlarını etkilemeyecektir. Döviz kurlarına ilişkin olarak ise, paramızdan sıfır atılmasının parasal değerlerin yazılması ve ifade edilmesinin yaratacağı psikolojik etki dışında bir etkisi bulunmamaktadır. Zira, özellikle belirtmek gerekirse döviz kurları; yukarıda açıklanan unsurların yanı sıra piyasada işlem yapan tarafların davranışları ve bekleyişler (özellikle ödemeler dengesi bekleyişleri) ile dış gelişmeler gibi unsurlara bağlı olarak değişim gösterebilmektedir.

17) Yeni Türk Lirası’na geçilmesi ile birlikte Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası gösterge niteliğindeki döviz ve efektif  kurlarını nasıl ilan edecektir?

6 sıfır atılması ile birlikte Türk Lirası’nın çeşitli para birimleri karşısındaki nominal değeri kendiliğinden değişecektir. Buna göre, örnek olarak 1 ABD Doları döviz satış kuru 1.432.925 TL’ye eşit iken 1,432925 YTL’ye eşit hale gelecektir. Böyle bir durumda noktadan sonra kaç basamak kullanılacağı önem kazanmaktadır.

Bu durumda, Merkez Bankası’nca uluslararası uygulamalara benzer olarak, noktadan önce ve sonra kullanılan rakam sayısının 5’e eşit olduğu bir gösterge niteliğindeki kur listesi ilan edilecektir. Buna göre, örnek olarak 6 sıfır atılmadan önce 1.781.022 TL olarak ilan edilmiş bulunan 1 Euro döviz satış kuru, yukarıda sözü edilen uygulamaya geçilmesi ile birlikte 1,7810 YTL olarak, 1 ABD Doları ise 1,4329 YTL olarak ilan edilecektir.

Fakat bu uygulama, nominal değeri düşük bazı para birim değerlerinin önemli ölçüde etkilenmesine neden olabilecektir. Bu olumsuzluğu giderebilmek için, noktadan önce “0” (sıfır)’ın yer aldığı kurlarda, noktadan sonra 5 basamağa yer verilecektir. Örnek olarak, halen geçerli olan uygulamada 213.834 TL olarak ilan edilmiş bulunan Norveç Kronu, yukarıda bahsi geçen uygulamaya göre 0,21383 YTL olacaktır.

Bununla birlikte, nominal değeri oldukça düşük olan Rumen Leyi ve İran Riyali için bu uygulama dahi yeterli değildir. Bu nedenle, sözü edilen iki para birimi ile birlikte Japon Yeni’ne ilişkin kur, 100 birim üzerinden ilan edilecektir. Örnek vermek gerekirse, 1 birimi 13.333 TL olarak ilan edilmiş bulunan Japon Yeni döviz satış kuru, yukarıda açıklanan uygulama ile 100 Japon Yeni 1,3333 YTL olarak ilan edilecektir.

TABLO IV.

YTL’ye Geçişle Birlikte Örnek Döviz Kurları